Model Donabediana a DaVitowy program jakości Summit. Jak to się uzupełnia?

Niezwykle płodny autor publikacji naukowych, który poświęcił się badaniom nad mierzeniem jakości w opiece zdrowotnej. Jednocześnie poeta piszący do szuflady, a także ojciec i mąż, który pod koniec życia ubolewał nad tym, jak mało czasu mógł poświęcić rodzinie przez pracę. Taki właśnie był ormiański lekarz i twórca modelu Donabediana. Co mamy z nim wspólnego? Koniecznie przeczytaj>>>

Avedis Donabedian – kim jest twórca słynnego modelu?

W literaturze naukowej Avedis Donabedian bywa określany jako jedna z najbardziej wpływowych osobistości w dziedzinie opieki zdrowotnej. Jego nazwisko nieodłącznie kojarzy się z modelem oceny jakości usług medycznych, który do dziś stanowi podstawę analiz w tej dziedzinie. Kim był Donabedian i jakie były przełomowe momenty jego kariery?

Droga do medycyny i nauki

Avedis Donabedian urodził się w 1919 roku w Bejrucie w rodzinie ormiańskich uchodźców, którzy ocaleli z ludobójstwa dokonanego na Ormianach w Imperium Osmańskim. Jego ojciec, lekarz, osiedlił się w Ramallah, gdzie młody Avedis pobierał naukę w szkole prowadzonej przez kwakrów. Z czasem podążył śladami ojca i rozpoczął studia medyczne na Amerykańskim Uniwersytecie w Bejrucie, które ukończył w 1944 roku.

Pierwsze lata pracy spędził jako lekarz w angielskim szpitalu misyjnym w Jerozolimie. Wkrótce jednak, w obliczu rosnącego konfliktu w Palestynie, przeniósł się z powrotem do Bejrutu, gdzie podjął pracę jako wykładowca i lekarz uniwersytecki. W tym czasie zaczęło kiełkować jego zainteresowanie administracją medyczną oraz jakością opieki zdrowotnej, czyli dziedziną, której poświęcił resztę życia.

Kariera naukowa i wpływ na jakość opieki zdrowotnej

Przełomowym momentem w jego karierze była decyzja o wyjeździe do Stanów Zjednoczonych, gdzie w 1955 roku uzyskał tytuł magistra zdrowia publicznego na Uniwersytecie Harvarda. Następnie rozpoczął pracę naukową w Nowym Jorku, a w 1961 roku dołączył do Uniwersytetu Michigan, gdzie pozostał do końca swojej kariery.

To właśnie tam opublikował w 1966 roku swoją przełomową pracę „Evaluating the Quality of Medical Care”, w której zaproponował słynny model oceny jakości opieki zdrowotnej oparty na trzech filarach: strukturze, procesie i wynikach. Model ten do dziś jest fundamentem analiz w systemach opieki zdrowotnej na całym świecie.

Donabedian nie tylko badał jakość opieki, ale także definiował jej poszczególne aspekty, takie jak  skuteczność, efektywność, akceptowalność i równość dostępu do leczenia. W sumie opublikował ponad 100 artykułów naukowych i 11 książek, w tym monumentalne „Explorations in Quality Assessment and Monitoring” (1980–1985), w których przedstawił siedem filarów jakości opieki zdrowotnej.

Model Donabediana – opieka medyczna rozłożona na czynniki pierwsze

Ormiański lekarz pozostawił po sobie bogatą spuściznę naukową, jednak model Donabediana zasługuje na szczególną uwagę ze względu na wkład w podnoszenie medycznych standardów. Koncept ten wyróżnia trzy główne elementy jakości: strukturę, proces i wyniki. Dzięki temu możliwe jest dokładne przeanalizowanie, jakie czynniki wpływają na skuteczność opieki medycznej oraz jak można ją ulepszyć. Choć model powstał w latach 60., nadal pozostaje podstawą oceny systemów opieki zdrowotnej na całym świecie.

Struktura

Pierwszym elementem modelu Donabediana jest struktura, czyli wszystko, co wpływa na warunki świadczenia opieki zdrowotnej. Obejmuje to:

• zasoby fizyczne – placówki medyczne, sprzęt, technologie diagnostyczne,
• kadry medyczne – liczba i kwalifikacje lekarzy, pielęgniarek i innych specjalistów,
• organizację systemu – sposoby finansowania, systemy zarządzania i procedury administracyjne.

Struktura jest stosunkowo łatwa do zmierzenia, a jej analiza pozwala identyfikować potencjalne przyczyny problemów w opiece zdrowotnej. Na przykład niedobór personelu medycznego czy przestarzałe wyposażenie mogą negatywnie wpływać na jakość świadczonych usług.

Proces

Drugi element modelu to proces, czyli wszystkie działania podejmowane w ramach opieki zdrowotnej. Proces obejmuje między innymi:

• diagnozę i leczenie – sposób przeprowadzania badań, podawania leków czy wykonywania operacji,
• profilaktykę – działania zapobiegające chorobom, np. szczepienia i kampanie edukacyjne,
• komunikację z pacjentem – sposób przekazywania informacji, empatia lekarza, zaangażowanie pacjenta w proces leczenia.

Donabedian podkreślał, że jakość procesu jest niemal równoznaczna z jakością opieki medycznej, ponieważ to właśnie sposób świadczenia usług decyduje o ich skuteczności. Analiza procesu pozwala na ocenę, czy procedury są zgodne z najlepszymi praktykami i czy są realizowane w sposób efektywny.

Wyniki

Ostatnim elementem modelu są wyniki, czyli realny wpływ opieki zdrowotnej na pacjentów. Mogą one obejmować:

• stan zdrowia pacjenta – poprawa lub pogorszenie stanu zdrowia, długość życia, powikłania,
• jakość życia – samopoczucie pacjenta, poziom bólu, zdolność do codziennego funkcjonowania,
• zadowolenie pacjenta –subiektywna ocena opieki, relacje z lekarzami, poziom zaufania do systemu zdrowia.

Choć wyniki są często uważane za najważniejszy wskaźnik jakości opieki zdrowotnej, ich pomiar bywa skomplikowany. Często trudno jednoznacznie powiązać efekt leczenia z konkretnym działaniem medycznym, zwłaszcza w przypadku chorób przewlekłych.

Model Donabediana pokazuje, że żaden z tych trzech elementów nie funkcjonuje w oderwaniu od pozostałych. Nawet najlepsi lekarze nie zapewnią dobrej opieki, jeśli zabraknie im odpowiedniego sprzętu (struktura). Nowoczesne szpitale i świetnie wyszkolony personel nie poprawią wyników leczenia, jeśli stosowane procedury będą nieskuteczne (proces). Dobre wyniki pacjentów mogą wynikać z czynników niezależnych od systemu opieki zdrowotnej, np. stylu życia czy genetyki,  dlatego ważna jest także analiza struktury i procesu.

Mierzyć i ulepszać – jak dziś tworzymy systemy jakości dzięki Donabedianowi?

Lata 60. XX wieku to okres, kiedy model Donabediana ujrzał światło dzienne. Do dziś pozostaje on jednak fundamentem systemów zarządzania jakością w opiece zdrowotnej. Jego trójwymiarowe podejście (struktura, proces i wynik) stanowi podstawę dla wielu metod oceny i doskonalenia usług medycznych stosowanych obecnie.

Współczesne zastosowania modelu

Akredytacja placówek medycznych – w Polsce Program Akredytacji Szpitali, prowadzony przez Centrum Monitorowania Jakości w Ochronie Zdrowia, opiera się na założeniach modelu Donabediana. Ocenie podlegają m.in. infrastruktura szpitala (struktura), zgodność procedur medycznych z aktualnymi standardami (proces) oraz efektywność leczenia i satysfakcja pacjentów (wynik).

Certyfikacja zgodna z normami ISO – wiele placówek medycznych wdraża systemy zarządzania jakością zgodne z normą ISO 9001:2000. Proces certyfikacji obejmuje analizę struktury organizacyjnej, procedur operacyjnych oraz monitorowanie wyników, co można uznać za bezpośrednią implementację modelu Donabediana.

Samoocena według modelu EFQM – niektóre placówki ochrony zdrowia stosują model doskonałości EFQM, który, podobnie jak model Donabediana, kładzie nacisk na ocenę struktury, procesów i wyników w celu ciągłego doskonalenia jakości usług.

Monitorowanie zdarzeń niepożądanych –  współczesne systemy zarządzania jakością w ochronie zdrowia obejmują monitorowanie i analizę zdarzeń niepożądanych. Identyfikacja takich zdarzeń pozwala na wprowadzenie działań naprawczych w obszarze struktury i procesów, a co za tym idzie na poprawę wyników leczenia.

Badania opinii pacjentów –  regularne badania satysfakcji pacjentów dostarczają informacji zwrotnej na temat jakości procesów i wyników opieki medycznej. Analiza tych danych umożliwia wprowadzanie ulepszeń w strukturze i procedurach placówek medycznych.

Dzięki uniwersalności modelu Donabediana współczesne systemy zarządzania jakością w ochronie zdrowia mogą skutecznie identyfikować obszary wymagające poprawy oraz wdrażać odpowiednie działania naprawcze, co prowadzi do podnoszenia standardów opieki nad pacjentem. Warto jednak mieć na uwadze, że autor koncepcji podkreślał jak znacząca jest rola etyki jednostek w kształtowaniu systemów jakości. W jednym z udzielonych wywiadów nawet poetycko stwierdził, że „(…) sekretem jakości jest miłość”. To pokazuje, jak bardzo wierzył w moc autentycznej troski i jej wpływ na najważniejsze obszary opieki zdrowotnej.

Donabedian & Davita

W DaVita stosujemy system jakości (program Summit), który opiera się na założeniach modelu Donabediana. W filozofię naszego działania wpisana jest też troska, której sławny naukowiec zapewne uznałby za przejaw „sekretu jakości”.

Więcej informacji: Zespół Medyczny